Am Ngọc Hà (đền Ngọc Hà, đền tư).
Tên chữ: Ngọc Hà am.
Tên Nôm: Trại Hàng Hoa (tên Nôm của làng Ngọc Hà xưa).
Thông tin khái quát

• Niên đại: Hình thành khoảng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX (kiến trúc gỗ, ngói truyền thống).
• Đối tượng tín ngưỡng: Thờ Phật và các Thánh trong tín ngưỡng dân gian (thuộc hệ thống thờ Mẫu Tứ Phủ).
• Xếp hạng: Chưa được xếp hạng di tích.
• Địa chỉ: Số 122 phố Đội Cấn, phường Ba Đình, Hà Nội.
• Diện tích: Khoảng 100 m².
• Bố cục: Gồm 3 gian, 2 gian trong làm nơi thờ tự (ban thờ Phật và Thánh), gian ngoài đặt ban thờ gia tiên.

“Ngọc Hà” nghĩa là “sông Ngọc” – một nhánh sông cổ chảy qua vùng làng Ngọc Hà xưa. Tài liệu cổ cho biết dưới chân gò Cung Thái Hòa (phía tây kinh thành Thăng Long) có dòng nước trong xanh gọi là sông Ngọc Hà; về sau tên dòng sông này được đặt cho các trại dân cư hình thành quanh khu vực. Còn từ “am” chỉ loại kiến trúc thờ tự quy mô nhỏ, thường do cá nhân lập để tu hành hoặc thờ cúng tại tư gia. Tên gọi “Am Ngọc Hà” hàm nghĩa đây là ngôi am (đền nhỏ) của làng Ngọc Hà.

Lịch sử hình thành và phát triển
Am Ngọc Hà được nhân dân địa phương lập nên làm nơi thờ tự, sinh hoạt tín ngưỡng của làng Ngọc Hà – một trong Thập tam trại nổi tiếng đất Thăng Long xưa. Từ thời thuộc Pháp, đền Am Ngọc Hà đã hiện diện và gắn bó với đời sống cộng đồng: tư liệu ảnh năm 1926 cho thấy từng có lễ rước truyền thống diễn ra tại đền. Sau Cách mạng, đền không còn quản lý theo làng mà được gia đình cụ Nguyễn Thị Ngọc Diệp tiếp tục trông nom qua nhiều thế hệ. Theo lời cụ Diệp (sinh năm 1936), “nơi này được giao cho gia đình bà trông coi, thờ tự từ nhiều thế hệ nay”. Trải qua các biến cố lịch sử, dù có thời gian khó khăn, am Ngọc Hà vẫn được gìn giữ; con cháu dòng họ kế tục việc hương khói, bảo vệ đền khỏi xuống cấp. Gần đây, đền từng gặp sự cố khi giấy tờ đất bị kẻ xấu đem thế chấp ngân hàng (năm 2008), nhưng nhờ pháp luật can thiệp, cơ sở tín ngưỡng quý giá này đã được giữ lại nguyên vẹn cho cộng đồng.

Giá trị tín ngưỡng – tâm linh
Đền Am Ngọc Hà là điểm thờ tự linh thiêng, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh của người dân địa phương và tín đồ đạo Mẫu. Nơi đây lưu giữ và tiếp nối truyền thống thờ Mẫu Tứ Phủ trong lòng Thủ đô. Hằng ngày, nhất là vào dịp mồng Một, ngày Rằm, các con nhang đệ tử thường xuyên lui tới dâng hương, lễ bái Thánh Mẫu và cầu bình an. Cụ thủ nhang Nguyễn Thị Ngọc Diệp cho biết có nhiều người “thường xuyên đến đây lễ bái”, được coi như “con nhang đệ tử của nhà đền”. Đền cũng là nơi diễn ra các nghi thức hầu đồng, trình đồng mở phủ thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu, góp phần bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quý báu. Thông qua các hoạt động tín ngưỡng tại đền, tinh thần “uống nước nhớ nguồn” và bản sắc văn hóa truyền thống của làng Ngọc Hà vẫn được nuôi dưỡng trong cộng đồng hiện đại.

Kiến trúc và không gian di tích
Bà Nguyễn Thị Ngọc Diệp (thủ nhang Am Ngọc Hà) bên án thờ chính trong đền; không gian nội thất với các ban thờ sơn son thếp vàng và hoành phi câu đối cổ. Đền Am Ngọc Hà mang dáng dấp của một ngôi nhà thờ truyền thống kiểu ba gian. Công trình xây tường gạch, lợp ngói ta cổ, bên trong hoàn toàn bằng khung gỗ. Kiến trúc tuy nhỏ nhưng tinh xảo: các cấu kiện gỗ được chạm khắc họa tiết rồng phượng công phu, sơn son thếp vàng lộng lẫy. Bố cục mặt bằng đền kiểu tiền Nhân (Phật) hậu Thánh đặc trưng: gian ngoài là tiền sảnh kết hợp nơi thờ gia tiên, phía trong bài trí các ban thờ Phật và Thánh Mẫu. Chính giữa là ban thờ Phật, bên cạnh và hậu cung đặt các tượng Thánh Mẫu cùng hệ thống đồ thờ Tam phủ, Tứ phủ. Không gian thờ cúng được sắp đặt trang nghiêm với hoành phi, câu đối ca ngợi công đức Phật Thánh, tạo nên một khung cảnh vừa ấm cúng, vừa tĩnh tại thiêng liêng giữa phố phường náo nhiệt. Khuôn viên đền không lớn, phía trước chỉ có khoảng sân nhỏ làm nơi soạn lễ và một cổng ra vào đơn giản sát mặt phố. Mặc dù nằm giữa khu dân cư đông đúc, am Ngọc Hà vẫn giữ được vẻ cổ kính, nếp mái ngói rêu phong hòa cùng cây xanh sân gạch, tạo điểm nhấn thanh tịnh trong cảnh quan đô thị.
Hiện vật và điểm nhấn nổi bật
Tuy quy mô khiêm tốn, đền Am Ngọc Hà lưu giữ nhiều hiện vật giá trị gắn với tín ngưỡng truyền thống. Tiêu biểu là hệ thống tượng thờ và đồ thờ có niên đại hàng trăm năm. Trong đền có tượng Phật Bà Quan Âm, tượng Tam Tòa Thánh Mẫu cùng các tượng Thánh Cậu, Thánh Cô được tạo tác tinh xảo, sơn son thếp vàng rực rỡ. Nhiều hoành phi, đại tự cổ với chữ Hán sơn son nổi bật trên nền sơn đen, nội dung ca tụng Phật Thánh và cảnh đẹp “Ngọc Hà” xưa, vẫn được treo trang trọng hai bên gian thờ. Bộ long ngai, bài vị trên ban thờ chính chạm khắc hoa văn lưỡng long tinh xảo, sơn thếp cầu kỳ, là minh chứng cho nghệ thuật điêu khắc gỗ truyền thống của ông cha. Đặc biệt, những vì kèo, xà ngang bằng gỗ lim được chạm rồng, phượng tinh vi chính là điểm nhấn nghệ thuật độc đáo của ngôi đền. Các đồ thờ tự khác như chuông đồng, trống, bát hương cổ, hạc thờ, chân nến bằng đồng… đều được bảo quản cẩn thận, góp phần tạo nên không khí linh thiêng và cổ kính cho di tích. Mỗi hiện vật tại đền Am Ngọc Hà không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn chứa đựng câu chuyện văn hóa, lịch sử của vùng “đất hoa” Ngọc Hà.
Giá trị hiện nay
Hiện nay, đền Am Ngọc Hà tiếp tục phát huy vai trò là một thiết chế văn hóa tín ngưỡng tại khu dân cư Ngọc Hà. Đền là nơi người dân gửi gắm niềm tin tâm linh, tìm về chốn “địa linh” giữa lòng thủ đô nhộn nhịp. Bên cạnh việc đáp ứng sinh hoạt tín ngưỡng thường xuyên, đền còn thu hút khách thập phương đến tham quan, nhất là những ai muốn tìm hiểu về làng hoa Ngọc Hà xưa và tục thờ Mẫu của người Hà Nội. Theo giới thiệu du lịch phường Ba Đình, đền Ngọc Hà là một điểm du lịch và lễ hội quan trọng, thu hút nhiều du khách và người dân đến tham quan. Cùng với các di tích lân cận như đình Ngọc Hà, đình Hữu Tiệp, chùa Bát Tháp, cụm di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của vùng Ngọc Hà – Vạn Phúc vẫn tiếp tục được duy trì, góp phần giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Đối với cộng đồng cư dân địa phương, ngôi đền là niềm tự hào và là sợi dây kết nối quá khứ – hiện tại: những giá trị tốt đẹp như tình làng nghĩa xóm, lòng nhân ái, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” đều được hun đúc qua hoạt động tín ngưỡng tại đền. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, đền Am Ngọc Hà như “ốc đảo” văn hóa tâm linh, đóng góp quan trọng vào việc bảo tồn bản sắc và gìn giữ ký ức lịch sử của mảnh đất Ba Đình.

Thông tin liên hệ

• Người đại diện: Cụ Nguyễn Thị Ngọc Diệp (Thủ đền) đã mất năm 2024. Hiện con gái cụ là bà Cao Ngọc Anh đang sinh sống tại địa chỉ 122 Đội Cấn.
• Liên hệ: 0904155020 (con gái).