Bức phù điêu “Quân dân Thủ đô bắn rơi máy bay Mỹ” tại 61 Trần Phú, Ba Đình, Hà Nội.
Tên chữ: Không có (di tích hiện đại, không có tên chữ Hán).
Tên Nôm: Không có.
Thông tin khái quát

• Niên đại: Thời Pháp thuộc (nhà xưởng xây dựng 1925-1927); bức phù điêu đắp năm 1977 (kỷ niệm 10 năm chiến công 1967).
• Đối tượng tín ngưỡng: Không (di tích lịch sử cách mạng, không thờ tự).
• Xếp hạng: Chưa được xếp hạng di tích (không nằm trong danh mục bảo tồn chính thức của TP Hà Nội).
• Địa chỉ: Số 61 phố Trần Phú, phường Ba Đình, TP Hà Nội.
• Diện tích: Khu đất di tích ~9.078 m²; diện tích dự án 7.532 m².
• Bố cục: Ban đầu là cụm nhà xưởng 4 mặt phố, cổng chính hướng phố Trần Phú. Các dãy nhà 2 tầng bao quanh khu xưởng trung tâm có sân trời lấy sáng. Bức phù điêu gắn trên tường phía góc giao phố Lê Trực – Nguyễn Thái Học (mặt ngoài dãy nhà).

Tên di tích được đặt theo nội dung và địa điểm của bức phù điêu. Tác phẩm tái hiện sự kiện “Quân dân Thủ đô bắn rơi tại chỗ máy bay hiện đại Mỹ” xảy ra ngày 19/5/1967, ngay tại khu vực ngã tư Lê Trực – Nguyễn Thái Học. Do vậy, bức phù điêu thường được gọi theo sự kiện lịch sử này hoặc đơn giản là “phù điêu 61 Trần Phú” (theo địa chỉ nơi đặt phù điêu). Đây là minh chứng sống động ghi lại chiến công của quân và dân Hà Nội trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Lịch sử hình thành và phát triển
Khu đất 61 Trần Phú vốn là Nhà máy Thiết bị Bưu điện, một cơ sở công nghiệp do người Pháp xây dựng vào năm 1925-1927 để sửa chữa, bảo trì thiết bị viễn thông cho miền Bắc. Sau khi tiếp quản Thủ đô (1954), cơ sở này được giao cho Tổng cục Bưu điện quản lý, trở thành nhà máy trung ương chuyên sản xuất và sửa chữa phương tiện liên lạc cho ngành bưu điện miền Bắc. Trong kháng chiến chống Mỹ, Nhà máy Thiết bị Bưu điện vừa đảm bảo sản xuất, vừa tổ chức lực lượng tự vệ tham gia phòng không bảo vệ Hà Nội. Ngày 19/5/1967, các chiến sĩ tự vệ của nhà máy cùng bộ đội phòng không đã góp phần bắn rơi một máy bay trinh sát RF-4C của Mỹ (thuộc loại máy bay hiện đại khi đó) ngay tại phố Lê Trực, cạnh khuôn viên nhà máy. Để ghi nhớ chiến công này, năm 1977 thành phố Hà Nội đã cho xây dựng một bức phù điêu đắp nổi gắn trên bức tường góc phố nơi máy bay rơi, đúng vào dịp kỷ niệm 10 năm sự kiện. Nhà máy Thiết bị Bưu điện tiếp tục hoạt động sau chiến tranh, sau đổi mới chuyển thành Công ty cổ phần Thiết bị Bưu điện (Postef) – đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân (2005) vì những thành tích trong kháng chiến. Đến cuối những năm 2010, Postef di dời sản xuất và hợp tác triển khai dự án xây dựng cao ốc đa chức năng trên khu đất này. Năm 2022, tòa nhà Pháp cổ 100 tuổi bắt đầu bị phá dỡ để thi công cao ốc 11 tầng (cao ~43 m) với 6 tầng hầm. Trước lo ngại của dư luận, UBND phường Ba Đình đã yêu cầu tạm dừng thi công và chỉ đạo chủ đầu tư bảo vệ nguyên trạng bức phù điêu lịch sử tại vị trí cũ.

Giá trị tín ngưỡng – tâm linh
Di tích không mang giá trị tín ngưỡng tôn giáo, nhưng có giá trị tinh thần to lớn đối với người dân Thủ đô. Bức phù điêu tôn vinh chiến công và sự hy sinh của quân dân Hà Nội, trở thành biểu tượng nhắc nhở về truyền thống yêu nước và lòng tự hào dân tộc. Mỗi khi đi qua nơi đây, nhiều người dân Hà Nội đều bồi hồi xúc động nhớ về những năm tháng chống Mỹ hào hùng. Tuy không phải nơi thờ cúng, bức phù điêu đóng vai trò như một điểm tựa tinh thần, góp phần giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử cách mạng và tri ân công lao cha ông.

Kiến trúc và không gian di tích
Khu nhà số 61 Trần Phú trước đây là một công trình kiến trúc công nghiệp kiểu Pháp đầu thế kỷ XX. Nhà xưởng có kết cấu vì kèo bê tông chắc chắn, mái lợp tôn, bố cục thấp tầng hài hòa với cảnh quan phố xung quanh. Toàn bộ cơ sở nằm trên lô đất rộng hơn 9.000 m², có 4 mặt tiền giáp các phố Trần Phú, Hùng Vương, Lê Trực, Nguyễn Thái Học – cách Quảng trường Ba Đình và nhiều cơ quan trọng yếu chưa đầy 1 km. Bên trong bốn dãy nhà bao quanh là khoảng sân và phân xưởng một tầng, có giếng trời lấy sáng tự nhiên.
Bức phù điêu làm bằng chất liệu bê tông đắp nổi, gắn cố định trên mảng tường mặt ngoài góc ngã tư Lê Trực – Nguyễn Thái Học. Phù điêu có kích thước khá lớn (hoàn thành với kích cỡ khoảng 1/3 so với thiết kế ban đầu do hạn chế không gian), bố cục mạnh mẽ thể hiện cảnh bộ đội phòng không và dân quân tự vệ Thủ đô hiệp đồng tác chiến, ngẩng cao đầu quyết chiến với máy bay địch. Phần trên phù điêu nổi bật hàng chữ lớn ghi “QUÂN DÂN THỦ ĐÔ BẮN RƠI TẠI CHỖ MÁY BAY HIỆN ĐẠI MỸ” cùng mốc 19-5-1967, phía dưới có khắc lời thuyết minh tóm tắt về sự kiện bằng chữ nhỏ.

Hiện vật và điểm nhấn nổi bật
Bức phù điêu chính là hiện vật tiêu biểu nhất của di tích. Nội dung phù điêu khắc họa chân thực khoảnh khắc lịch sử: hình tượng tổ đội dân quân tự vệ mang vũ khí đang nổ súng và nhân dân Thủ đô đứng bên cổ vũ, dưới chân là mảnh vỡ chiếc máy bay Mỹ bốc cháy. Tất cả tái hiện chiến công bắn rơi máy bay địch ngay ngày sinh nhật Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5) đầy ý nghĩa. Trên phù điêu có khắc dòng chữ nổi như một bản hùng ca: “Quân dân Thủ đô bắn rơi tại chỗ máy bay hiện đại Mỹ” cùng thời gian sự kiện. Phía dưới là văn bản ghi lại chi tiết: “Hồi 14 giờ 25’ ngày 19-5-1967, chiếc máy bay RA-5C của Mỹ... bị bắn rơi tại phố Lê Trực...”. Ngoài ra, khu di tích từng lưu giữ một số dấu tích thời chiến như hầm trú ẩn tránh bom (hầm ngầm) trong khuôn viên nhà máy, là nơi cán bộ công nhân từng ẩn nấp trong các trận không kích năm 1972; tuy nhiên các hạng mục này nay không còn do quá trình giải phóng mặt bằng.

Giá trị hiện nay
Hiện nay, bức phù điêu được xem là một chứng tích lịch sử quý giá giữa lòng Thủ đô. Dù nhà xưởng 100 năm tuổi đã không còn, nhưng phù điêu vẫn được giữ lại nguyên vẹn, trở thành cầu nối ký ức giúp thế hệ hôm nay hình dung về một thời đạn bom gian khổ mà hào hùng. Chính quyền và cộng đồng địa phương đặc biệt quan tâm tới việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản này. UBND phường Ba Đình đã phối hợp với chủ đầu tư dự án mới để tích hợp phương án giữ nguyên trạng phù điêu tại vị trí góc phố như ban đầu. Nhờ đó, tác phẩm đã được tu bổ sạch đẹp và đặt trang trọng ngay không gian vỉa hè ngã tư, giúp nhiều người dân và du khách dễ dàng tiếp cận, tìm hiểu. Bức phù điêu tuy nhỏ bé về vật chất nhưng mang giá trị tinh thần lớn lao, góp phần giáo dục truyền thống cách mạng và truyền tải thông điệp hòa bình tới công chúng. Đến dịp lễ lớn (ví dụ Quốc khánh 2/9/2025), phù điêu đã trở thành điểm nhấn trên tuyến diễu binh, nhắc nhở mọi người về chiến công oanh liệt của quân dân Hà Nội đúng 58 năm trước.

Thông tin liên hệ

• Người đại diện: Phạm Cao Thắng - PGĐ .CTCP  thiết bị bưu điện.
• Liên hệ: 0962895522