Chùa Am Cửa Bắc.

Tên chữ: Phổ Quang Tự (Phổ Quang Am Tự).

Tên Nôm: Chùa Am (hoặc Chùa Am Cửa Bắc).

Thông tin khái quát

• Niên đại: Chùa có khởi nguồn từ đầu thế kỷ XIX (thời Nguyễn).
• Đối tượng tín ngưỡng: Thờ Phật và phối thờ Danh tướng Thoại Ngọc Hầu cùng phu nhân Châu Thị Tế.
• Xếp hạng: Di tích Lịch sử - Văn hóa (đã được đưa vào danh mục kiểm kê di tích của Hà Nội).
• Địa chỉ: Số 29 phố Cửa Bắc, phường Ba Đình, Hà Nội.
• Diện tích: Chùa nằm trong khu vực phố cổ, diện tích hiện nay khiêm tốn hơn so với quy mô bề thế trong lịch sử.
• Bố cục: Trước kia chùa có bố cục "Nội công - Ngoại quốc". Hiện nay kiến trúc đã thay đổi do trùng tu sau chiến tranh.

"Phổ Quang Tự": Mang ý nghĩa là ánh sáng (của Phật pháp) chiếu rọi khắp mọi nơi. "Chùa Am Cửa Bắc": Tên gọi dân gian gắn liền với vị trí địa lý của chùa nằm ngay gần Cửa Bắc (Chính Bắc Môn) của thành cổ Hà Nội. Ban đầu quy mô chỉ là một cái "Am" nhỏ để tu hành nên gọi là Chùa Am.

Lịch sử hình thành và phát triển
Nguồn gốc: Chùa gắn liền với bà Châu Thị Tế - chánh thất của danh tướng Thoại Ngọc Hầu (Nguyễn Văn Thoại). Khi bà theo chồng ra Bắc công tác, bà đã cho lập am này để tự tu hành. Thấy bà tu tập, dân bản địa ngưỡng mộ nên đã cùng bà chung sức dựng lên ngôi chùa bề thế, gọi là Phổ Quang Am Tự. Xưa kia, nơi đây từng là một chốn Tổ lớn của ni chúng và là trung tâm tu học uy tín.

Biến cố lịch sử: Chùa Am là "nhân chứng sống" của hai cuộc chiến tranh khốc liệt:

Kháng chiến chống Pháp: Chùa bị giặc Pháp tàn phá, đốt phá khiến các hạng mục hầu như bị hủy hoại hoàn toàn. Chùa nằm gần Cửa Bắc - nơi vẫn còn lưu giữ vết đạn pháo từ tàu thủy của quân Pháp nã vào thành Hà Nội.

Kháng chiến chống Mỹ: Do nằm sát nhà máy điện Yên Phụ cũ (một mục tiêu trọng yếu), khu vực chùa từng hứng chịu bom đạn của Không lực Mỹ đánh phá miền Bắc.

Sau này, chùa được nhân dân và tăng ni phật tử xây dựng, tôn tạo lại trên nền đất cũ.

Giá trị tín ngưỡng – tâm linh
Thờ Phật: Là nơi sinh hoạt tâm linh của người dân khu vực Ba Đình.

Thờ Danh nhân: Chùa đặc biệt tôn thờ Thoại Ngọc Hầu (tên thật là Nguyễn Văn Thụy, sách cổ chép là Nguyễn Văn Thoại do kỵ húy). Ông là công thần khai quốc công trạng lẫy lừng của triều Nguyễn, nổi tiếng với việc lập làng, đắp đê, bắc cầu và đặc biệt là chỉ huy đào kênh Vĩnh Tế, kênh Đông Xuyên ở miền Nam giúp rửa phèn, tưới ruộng và phát triển giao thông. Tại chùa, ông và vợ được nhân dân hương khói phụng thờ để tri ân công đức.

Kiến trúc và không gian di tích
Kiến trúc xưa (theo tư liệu): Được thiết kế theo dạng “Nội công - ngoại quốc” rất công phu, uy nghiêm và tráng lệ.

Trung tâm gồm: Tiền đường - Đại hùng bảo điện - Nhà Tổ.

Xung quanh có hành lang bao bọc.

Bên trái Nhà Tổ là Giảng đường (nơi giảng kinh).

Bên phải là Trai đường và nhà bếp.

Phía sau là sân chùa, vườn tháp và cổng tam quan.

Hiện trạng: Dù kiến trúc gốc đã bị chiến tranh hủy hoại, nhưng ngôi chùa hiện nay vẫn giữ được vẻ trang nghiêm, thanh tịnh giữa phố phường sầm uất.

Hiện vật và điểm nhấn nổi bật
Hệ thống Bia đá cổ: Đây là tài sản vô giá còn sót lại, minh chứng cho lịch sử của chùa. Chùa lưu giữ 03 tấm bia có niên đại:

• Bia năm Minh Mạng thứ 10 (1829).
• Bia năm Thành Thái thứ 2 (1890).
• Bia năm Duy Tân thứ 3 (1908).

Đặc biệt, nội dung tấm bia năm 1908 (Duy Tân thứ 3) có khắc ghi rõ công đức của bà Châu Thị Tế và tên tuổi, sự nghiệp của Thoại Ngọc Hầu, giúp hậu thế xác định chính xác nguồn gốc ngôi chùa.

Giá trị hiện nay
Chùa Am Cửa Bắc không chỉ là nơi thờ tự mà còn là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước. Vị trí của chùa (cạnh Cửa Bắc, gần nhà máy điện Yên Phụ) cùng lịch sử bị tàn phá bởi chiến tranh khiến nơi đây trở thành một phần ký ức không thể tách rời của lịch sử bảo vệ thủ đô Hà Nội.

Thông tin liên hệ

• Người đại diện: Thầy Thích Quang Hòa.
• Liên hệ: 0913.231.951.