Đền Nghĩa Lập (gồm đình và đền Nghĩa Lập)
Tên chữ: Nghĩa Lập – còn được gọi là Nghĩa Lập linh từ (theo Hán tự)
Tên Nôm: Đền Nghĩa Lập (tên gọi dân gian)

Thông tin khái quát

• Niên đại: Xây dựng khoảng năm 1850 (niên hiệu Tự Đức thứ 3 thời Nguyễn).
• Đối tượng tín ngưỡng: Thờ Thần Bạch Mã (thành hoàng làng) tại đình và Tứ Vị Hồng Nương (bốn nữ thần phù trợ người đi sông biển) tại đền.
• Xếp hạng: Được xếp hạng Di tích Kiến trúc – Nghệ thuật năm 2021 theo quyết định của UBND TP. Hà Nội.
• Địa chỉ: Số 32 phố Hàng Đậu, phường Ba Đình, Hà Nội.
• Diện tích: Di tích có quy mô nhỏ, nằm gọn trong khu dân cư phố cổ (chỉ vài chục mét vuông diện tích khuôn viên).
• Bố cục: Kiến trúc kiểu chữ Đinh truyền thống, gồm tiền tế (đình làng) và hậu cung (đền thờ) nối liền nhau, phía trước có cổng và sân nhỏ. Đình và đền hợp thành một cụm di tích thống nhất (“tam hợp viên”) mang đậm phong cách kiến trúc cổ Việt Nam.

Tên gọi “Nghĩa Lập” được đặt cho thôn làng xưa tọa lạc tại khu vực này. Theo nghĩa Hán – Việt, “nghĩa” là đạo nghĩa, nhân nghĩa; “lập” là dựng lập, xây nên. Tên Nghĩa Lập hàm ý “dựng nên bằng tinh thần nghĩa khí” hoặc “lập nên vì việc nghĩa”. Cách đặt tên này phản ánh ước vọng cộng đồng về một vùng đất được kiến tạo trên nền tảng đạo nghĩa và đoàn kết. Ngoài ra, đền còn được người dân quen gọi là đền Nghĩa Lập dựa theo tên làng cổ, thể hiện sự gắn bó của ngôi đền với lịch sử và văn hóa làng Nghĩa Lập.

Lịch sử hình thành và phát triển
Đình – đền Nghĩa Lập khởi dựng vào giữa thế kỷ 19 do dân làng Nghĩa Lập xây nên để thờ thành hoàng và các vị thần bảo hộ vùng sông nước. Ban đầu, vị trí miếu Nghĩa Lập nằm sát trục đường đê Yên Phụ. Đến năm 1952, do người Pháp mở rộng đường đê và khu phố, miếu Nghĩa Lập được di dời về khuôn viên đình Nghĩa Lập tại số 32 Hàng Đậu như hiện nay. Trong suốt thế kỷ 20, ngôi đền trải qua nhiều thăng trầm: từng bị xuống cấp do chiến tranh và thời gian, nhưng luôn được người dân địa phương tu bổ, tôn tạo nhiều lần bằng công sức và kinh phí đóng góp của cộng đồng. Từ khoảng năm 1980, cụ Nguyễn Thị Nhãn – một người dân tâm huyết – đã tình nguyện trông nom đền và vận động phục dựng nhiều hạng mục, góp phần giữ gìn di sản cho đến khi được chính quyền tiếp quản chính thức. Ngày 30/12/2021, đình – đền Nghĩa Lập được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích.

Giá trị tín ngưỡng – tâm linh
Đền Nghĩa Lập là nơi thờ Tứ Vị Hồng Nương, tức bốn vị Thánh Mẫu Đại Càn trong tín ngưỡng dân gian – các nữ thần được tin rằng che chở người dân khi đi lại trên sông nước. Việc thờ Tứ Vị Thánh Nương ở đây phản ánh nét văn hóa tâm linh đặc trưng của cư dân ven sông Hồng xưa, cầu mong mưa thuận gió hòa và hành trình đường thủy an toàn. Bên cạnh đó, đình Nghĩa Lập thờ Thần Bạch Mã – một trong “Tứ trấn” Thăng Long – biểu tượng cho sự bảo hộ kinh thành từ hướng Đông. Sự kết hợp thờ phụng này cho thấy cộng đồng địa phương tôn vinh cả tín ngưỡng thờ Mẫu (qua Tứ Vị Hồng Nương) lẫn thờ Thành hoàng (Thần Bạch Mã), thể hiện đời sống tâm linh phong phú. Hằng năm, đền Nghĩa Lập hòa cùng sinh hoạt lễ hội của vùng: Tiêu biểu là vào dịp 3/3 âm lịch (Tết Hàn Thực) – lễ hội Phủ Tây Hồ, dân làng tổ chức rước kiệu Thánh Mẫu từ phủ Tây Hồ qua nhiều phố cổ và dừng tại đền Nghĩa Lập để lấy mã trước khi quay về phủ. Nghi lễ rước này khẳng định vai trò của đền Nghĩa Lập như một điểm nối linh thiêng trong không gian thờ Mẫu liên vùng của đất Thăng Long xưa. Ngày thường, đền thu hút người dân đến thắp hương cầu bình an, cũng như các thanh đồng đạo quan thực hành nghi lễ chầu văn, giữ gìn tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ ngay giữa lòng phố cổ.
Kiến trúc và không gian di tích
Đình – đền Nghĩa Lập tuy có quy mô khiêm tốn nhưng vẫn bảo lưu nhiều nét kiến trúc truyền thống thời Nguyễn. Toàn bộ công trình nằm lọt trong khu phố cổ đông đúc, phía trước là cổng tam quan đơn giản mở ra phố Hàng Đậu. Qua cổng là khoảng sân nhỏ lát gạch, dẫn vào tòa đại bái (đình) với kết cấu gỗ lim, mái ngói ta, kiến trúc 3 gian hai chái. Nối liền đại bái là hậu cung (đền) nằm vuông góc, tạo thành hình chữ “丁” (chữ Đinh) – đây là nơi đặt ban thờ chính Tứ Vị Hồng Nương. Bộ khung gỗ của đình đền chạm khắc tinh xảo các đề tài tứ linh, tứ quý; mái đình thấp uốn cong, bờ nóc trang trí lưỡng long chầu nguyệt mang đậm phong cách nghệ thuật thế kỷ 19. Không gian nội thất ấm cúng với màu sơn son thếp vàng trên hoành phi, câu đối cổ. Đáng chú ý, mặc dù nằm trong lòng phố, đền Nghĩa Lập vẫn giữ được “tam hợp viên” – bố cục sân trong hài hòa giữa đình, đền và thiên nhiên, tạo khoảng không gian tĩnh lặng cho sinh hoạt tín ngưỡng. Sự giao thoa kiến trúc đình làng và đền Mẫu trong cùng một di tích tạo nên nét độc đáo hiếm thấy giữa chốn đô thành.

Hiện vật và điểm nhấn nổi bật
Di tích Nghĩa Lập hiện còn lưu giữ nhiều cổ vật quý giá gắn liền với lịch sử ngôi đền. Tiêu biểu là hệ thống bài vị và tượng thờ cổ của Tứ Vị Thánh Nương được tôn trí trong hậu cung, cùng tượng linh vật Ngựa Trắng (Bạch Mã) ở gian đình – biểu trưng cho vị thần thành hoàng. Nhiều bức hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng có niên đại cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 vẫn được bảo tồn, nội dung ca ngợi công đức thần linh và gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an. Đặc biệt, đền từng được triều Nguyễn ban tặng sắc phong (tín thư) tôn vinh các vị thần được thờ. Những đạo sắc phong (hiện được gìn giữ cẩn thận) không chỉ khẳng định vị thế của đền Nghĩa Lập trong tâm thức cộng đồng, mà còn là tư liệu quý về lịch sử văn hóa Thăng Long. Bên cạnh đó, các đồ thờ tự truyền thống như đỉnh đồng, hạc thờ, ngai thờ, bát bửu… được bài trí trang nghiêm, góp phần tạo điểm nhấn cho không gian linh thiêng. Một điểm độc đáo nữa là cổng đền cổ ở mặt sau thông ra phố Gầm Cầu (tương ứng số 2 Gầm Cầu ngày nay) – đây vốn là cổng tiền của đình Phúc Lâm xưa, nay trở thành lối phụ của di tích, như một chứng tích nối liền hai thôn Phúc Lâm – Nghĩa Lập trong lịch sử phố phường Hà Nội.

Giá trị hiện nay
Ngày nay, đền Nghĩa Lập không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng tâm linh của người dân phố cổ mà còn đóng vai trò trung tâm cộng đồng quan trọng. Do khu vực phố cổ chật hẹp thiếu thiết chế văn hóa, từ lâu ngôi đình – đền này được sử dụng làm nơi hội họp của các tổ dân phố lân cận. Vào những dịp như phổ biến kiến thức y tế, tư vấn sức khỏe hay họp dân, sân đình Nghĩa Lập luôn chật kín người dân đến tham dự. Việc kết hợp hài hòa giữa chức năng tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng giúp di tích phát huy giá trị một cách thiết thực trong cuộc sống đô thị hiện đại. Sau khi được xếp hạng di tích năm 2021, đền Nghĩa Lập càng được quan tâm đầu tư tôn tạo: hệ thống kết cấu đã và đang được gia cố vững chắc, cảnh quan sạch đẹp hơn, loại bỏ các phần lấn chiếm để trả lại không gian thiêng ban đầu. Di tích trở thành điểm tham quan văn hóa cho du khách muốn tìm hiểu về lịch sử 36 phố phường, về tục thờ Mẫu và thành hoàng làng ngay giữa lòng Hà Nội. Đồng thời, chính quyền và người dân địa phương đã thành lập Ban quản lý di tích để trông coi, tổ chức các hoạt động lễ hội, đảm bảo việc bảo tồn lâu dài giá trị vật thể và phi vật thể của đình – đền Nghĩa Lập. Có thể nói, trải qua thời gian, ngôi đền cổ kính này vẫn giữ một vị trí không thể thay thế trong đời sống văn hóa tinh thần người Tràng An, vừa là chốn “đi về” tâm linh, vừa góp phần giáo dục truyền thống và gắn kết cộng đồng trong nhịp sống đô thị sôi động.

Thông tin liên hệ

• Người đại diện: Cô Vân.
• Liên hệ: 0912832258.