Đình Ngũ Xã.

Tên chữ: Ngũ Xã Từ.

Tên Nôm: Đình Ngũ Xã.

Thông tin khái quát

• Niên đại: Đình được khởi dựng vào năm 1796 (năm Bính Thìn, niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 4).
• Đối tượng tín ngưỡng: Thờ Đức thánh Tổ nghề đúc đồng – Quốc sư Nguyễn Minh Không (Lý Quốc Sư).
• Xếp hạng: Di tích Lịch sử - Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia (xếp hạng năm 1993).
• Địa chỉ: Số 16 phố Nguyễn Khắc Hiếu, phường Ba Đình, Hà Nội.
• Diện tích: Đình nằm trên bán đảo Trúc Bạch, khuôn viên gọn gàng, trang nghiêm trong lòng phố thị.
• Bố cục: Tổng thể kiến trúc hình "chữ Đinh", gồm Nghi môn, Tiền tế và Hậu cung.

Tên gọi "Ngũ Xã" bắt nguồn từ lịch sử hình thành cộng đồng dân cư tại đây. "Ngũ Xã" nghĩa là 5 xã/làng. Vốn dĩ những người thợ đúc đồng lập nên làng này có gốc từ 5 xã: Đông Mai, Châu Mỹ, Long Thượng, Đào Viên và Điện Tiền thuộc vùng Thuận Thành (Bắc Ninh) và Văn Lâm (Hưng Yên) di cư về Thăng Long lập nghiệp.

Lịch sử hình thành và phát triển
Về làng nghề: Vào khoảng thế kỷ XVII – XVIII, các thợ đúc đồng tài hoa từ 5 xã gốc đã tụ hội về bán đảo Trúc Bạch mở lò đúc đồng. Họ sản xuất các vật dụng thiết yếu (nồi, sanh, đỉnh, chuông, đồ thờ) và đặc biệt là đúc tiền đồng cho triều đình. Đến cuối thế kỷ 18, nghề đúc đồng phát đạt rực rỡ. Sự sầm uất này từng đi vào văn thơ, như trong bài phú “Tụng Tây Hồ”, nhà thơ Nguyễn Huy Lượng viết: “Lửa đóm ghen Ngũ Xã xây lò” (ý nói ánh lửa lò đúc đỏ rực thâu đêm khiến đom đóm cũng phải ghen tị).

Về ngôi đình: Trong quá trình an cư lạc nghiệp, để tri ân tổ nghề và đáp ứng nhu cầu tâm linh, dân làng đã chung sức xây dựng ngôi đình vào năm 1796. Trải qua biến thiên lịch sử, ngôi đình luôn được người dân gìn giữ như một biểu tượng của sự tài hoa và lòng biết ơn.

Giá trị tín ngưỡng – tâm linh
Đình thờ Thiền sư Nguyễn Minh Không (tên thật là Nguyễn Chí Thành, 1066 – 1141), người làng Đàm Xá, Gia Viễn, Ninh Bình.

• Tiểu sử: Ông là học trò xuất sắc của thiền sư Từ Đạo Hạnh, từng tu ở chùa Quốc Thanh và chùa Giao Thủy.
• Công trạng: Năm 1136, ông chữa khỏi bệnh hóa hổ cho vua Lý Thần Tông, được phong làm Quốc sư và ban thưởng nhiều vàng bạc. Ông dùng số của cải này để hưng công động thổ, dựng chùa Quỳnh Lâm (Quảng Ninh) và đúc pho tượng Phật Di Lặc khổng lồ – được coi là một trong "An Nam tứ đại khí" (bốn báu vật lớn của nước Nam) thời Lý – Trần.

Ông được tôn vinh là Thánh Tổ nghề đúc đồng, là chỗ dựa tinh thần cho cộng đồng thợ thủ công Ngũ Xã.

Kiến trúc và không gian di tích

• Không gian: Đình Ngũ Xã nằm kề bên chùa Ngũ Xã (Thần Quang Tự), tạo thành một quần thể di tích tâm linh hài hòa "Tiền Phật, Hậu Thánh" đặc trưng.
• Kiến trúc: Ngôi đình mang phong cách kiến trúc truyền thống đồng bằng Bắc Bộ. Cổng đình (Nghi môn) xây kiểu tứ trụ uy nghi. Tòa Đại đình và Hậu cung được kết nối liên hoàn hình chữ Đinh. Các kết cấu gỗ, mái ngói và các chi tiết trang trí trong đình thể hiện sự hòa quyện giữa giá trị lịch sử và óc thẩm mỹ tinh tế của những nghệ nhân phường đúc.

Hiện vật và điểm nhấn nổi bật

• Sắc phong: Đình còn lưu giữ được 03 đạo sắc phong quý giá của các triều vua Nguyễn, từ năm Tự Đức thứ 3 (1850) đến năm Khải Định thứ 9 (1924).
• Đồ đồng: Là đình thờ tổ nghề đúc đồng, nên các hiện vật thờ tự tại đây (cửa võng, hoành phi, câu đối, đồ tế khí) đều được chế tác vô cùng tinh xảo. Đặc biệt, đình còn giữ được một quả chuông đồng cổ. Những hiện vật này là minh chứng sống động cho bàn tay khéo léo của người thợ Ngũ Xã xưa.

Giá trị hiện nay
Đình Ngũ Xã là "chứng nhân" lịch sử cho sự hưng thịnh của một trong những làng nghề thủ công nổi tiếng nhất đất Thăng Long - Kẻ Chợ. Giá trị của di tích được khẳng định qua câu ca dao lưu truyền trong dân gian:

Lĩnh hoa Yên Thái Đồ gốm Bát Tràng Thợ vàng Định Công Thợ đồng Ngũ Xã.

Thông tin liên hệ

• Người đại diện: Ông Nguyễn Văn Trung. 
• Liên hệ: 0903.480.866.